Amerika Birleşik Devletleri Ulaştırma Bakanı Sean Duffy yönetimindeki Bakanlık, hava trafik kontrolünü giderek yapay zeka sistemlerine devretmeye başladı. $875 milyonluk (yaklaşık 43 milyar TL) yatırımla geliştirilen SMART adlı yapay zeka aracı, bu hafta Washington D.C. çevresinde seçili havalimanlarında deneme amaçlı kullanıma alındı. Ulusal Hava Yolları İdaresi (FAA), sistemi başlangıçta Ronald Reagan Washington Ulusal Havalimanı, Dulles Uluslararası Havalimanı ve Baltimore/Washington Thurgood Marshall Havalimanında 90 günlük bir deneme süresinde test edecek.
Sistemin ortaya çıkışındaki temel neden, havacılığın en büyük sorunlarından biri olan havalimanı gecikmeleridir. FAA’ya göre ekipman kaynaklı gecikmeler, 2010-2024 yılları arasındaki ortalamaya kıyasla %300 oranında artmıştı. Geçen yıl yaşanan hükümet kapanmasının bu durumu daha da kötüleştirdiği değerlendiriliyor.
Sistemin Adı SMART ve Geliştiricileri
Stratejik Hava Alanı Rota Traçterlerini Yönetmek anlamına gelen Strategic Management of Airspace Routing Trajectories kısaltmasıyla bilinen SMART sistemi, Thales, Air Space Intelligence ve Palantir şirketlerinin ortak çalışması sonucu ortaya çıktı. Washington’ın havacılığın en büyük dertlerine sunduğu güncel çözüm bu sistem olarak öne çıkıyor.
The Wall Street Journal’a göre SMART’ın nihai amacı, ülkenin hava trafik kontrol sisteminin “beyni” haline gelmek. Yapay zeka, havayolu sefer planlarını optimize ediyor ve hava durumunu da hesaba katarak uçuşların daha hızlı ilerlemesini sağlıyor. Ayrıca havalimanının iniş-biniş şeridi kapasitesini ve operasyonel kısıtlamaları değerlendiren sistem, hava trafiği akışını öngörme ve olası çakışmaları yaşanmadan önce tespit etmeye yardımcı oluyor.
Bu sistemin, bu yaz Washington üzerinde bir Marine One’un bölgesel yolcu uçuşuna neredeyse çarpması ya da bir yıl önce aynı bölgede askeri bir helikopterin gerçekten American Airlines’a ait bölgysel bir yolcu uçuşuna çarparak 67 kişinin hayatını kaybetmesi gibi durumların önüne geçmesine yardımcı olması bekleniyor.
Deneme Süreci Nasıl İşleyecek?
Başlangıçta yavaş ve titiz ilerleyen sistemin ilk 90 günlük denemesi, Ronald Reagan Washington Ulusal Havalimanı, Dulles Uluslararası Havalimanı ve Baltimore/Washington Thurgood Marshall Havalimanında yürütülürken, operasyon FAA’nın Virginia’nın Warrenton şehrindeki Air Traffic Control System Command Center (Hava Trafik Kontrol Sistemi Komutanlık Merkezi) üzerinden yönetilecek.
Politico’ya göre yapay zeka, alternatif rota bilgileri üretecek ve bu bilgiler FAA’nın mevcut sistemlerine aktarılacak. Ardından söz konusu rotaların kullanılıp kullanılamayacağı değerlendirilecek. Yeni sisteme dair havayolları arasında büyük bir tedirginlik yaşansa da çoğu kurum zamanla olumlu yönde yaklaşım sergiledi.
Eğer düşündüğümüz gibi çalışırsa, gecikme ve iptalleri azaltmada on yıllardaki hiçbir şeyden daha fazlasını yapacak.
United Airlines CEO’su Scott Kirby
Hava Trafik Kontrolörleri Eksikliği Yapay Zekaya İhtiyacı Doğurdu
Sistemin insanlar tarafından da yerine getirilebileceği düşünülebilir; ancak bunun için havalimanlarında yeterli sayıda hava trafik kontrolörü görevlendirilmesi gerekiyor. Böyle bir yardımın maliyeti maaşları, sağlık hizmetlerini ve emeklilik ödemelerini içeriyor. Bu ekonomik koşullarda bu harcamayı yapmaya kimse istemiyor, açlık sınırında çalışan hükümet dahil.
Geçen yıl FAA tarafından yayımlanan bir rapor, tam kapasiteyle çalışmak için 14.633 hava trafik kontrolörüne ihtiyaç duyulduğunu belirtmişti. Bu yıl başlarında bu sayı 12.633’e indirildi. New York Times’a göre ise gerçekten istihdam edilen hava trafik kontrolörü sayısı 11.000’in biraz üzerinde. Yani en az 1.500 pozisyonun doldurulması gerekiyor.
Hava trafik kontrolörlerini işe bulmak bu kadar zor olurken, bazı havalimanları hava trafik görevlerini bir araya getirerek tek bir havalimanında çalışan personelin, birkaç kilometre uzağındaki başka bir havalimanında da hava trafiğini yönetmesini sağladı. Bu durumun, personel arasındaki stresi ve toplu ayrılmaları açıklamak için yeterli olduğu söylenebilir.
Birçok kontrolörün stresli olması ve yığınlar halinde ayrılması şaşırtıcı değil.
Duffy’nin Altyapı Yatırımı ve Yapay Zeka Kararı
Bakan Duffy’nin, yapay zekayı sisteme dahil etmeden önce sonuçların nasıl gelişeceğini bir miktar izlemesinin mümkün olup olmadığı sorusu akla geliyor. Bakanlığın ülke genelinde havalimanı altyapısını güncelleme yönündeki büyük girişimi, Amerika’nın 250’inci doğum günü için bu çabaya katkıda bulunmak üzere $1,776 milyar (yaklaşık 87 milyar TL) taahhüt etti. Ancak bu süreç yapay zekaya doğru aceleyle sapmamalı.
Bu paranın nasıl harcandığı FAA’ın web sitesinde defalarak paylaşıldı. Buraya, hızlı yol izni programları için hava trafik kontrolörleri yetiştirmeye yönelik yatırımlar da eklenmeli. Bu ay itibarıyla kulelere nitelikli ve eğitimli kişilerin daha hızlı ulaşmasını sağlayacak hızlandırılmış programa şimdiye kadar 13 okulun sertifikalandırıldığı belirtiliyor.
Eski Sistemlerden Vazgeçme Zamanı mı?
Havalimanlarına yaklaşılan başka bir gelişme de güncellenmiş hava yolculuğu sistemleridir. Bu sistemler 1980’lerin cihazlarıyla çalışıyor; Duffy bu konuyu defalarak dile getirdi. Tüm bu yeni projeler ve teknolojilerin herhangi bir fayda sağlamadan önce tamamlanması için zamana ihtiyaç var. Neden tüm güncellemelerin bitirilip hava yolculuğunun iyileşip iyileşmediğinin görülmeden yapay zekanın kollarına koşuluyor?
Kontrolörü değiştirip havayı yönetmek için yapay zeka mı kullanacağım? Cevap hayır, bu asla olmayacak.
Bakan Sean Duffy (CBS News röportajı)
Duffy, halkın rahatlaması için birden fazla açıklama ve röportajda hava trafik kontrolünde her zaman bir insan olacağını vurguladı. Ancak yapay zeka, belirli ölçüde insan personelini gerçekten değiştiriyor; çünkü işe alınacak kimse yok ve Washington’dan işleri yönetenlerin sabrı yok. Diğer birçok Washington çıkışlı konu gibi burada da çok şey söylenip ardından yapılmıyor ya tersi oluyor; bu nedenle alıntıyı bir tutam tuzla değerlendirmek gerekiyor.
Şimdilik deneme süreci başladı ve SMART adlı yapay zeka yazılımının ülke genelindeki havalimanlarında 2028 yılına kadar tam olarak hayata geçirilmesi bekleniyor. O tarihe gelindiğinde ise bu durum bir sonraki yönetimin baş ağrısı haline gelecek.
